ДЖ Р.Р.ТОЛКІН
Хобіт
J. R. R. Tolkien. The Hobbit
Пераклад ужо гатовы. Калі пашанцуе, кніга выйдзе пад Новы год альбо неўзабаве па ім. Тут жа прывяду для закрасы песьню гномаў зь першага разьдзелу:
У даль, за мур імглістых гор,
Да стылых стром і даўніх нор
Нам трэба ў пуць, заднее чуць,
Па зыркі скарб у цьме пячор.
Там чары дзеяў гном-каваль
У глыбіні падземных заль,
І ў даўнасць дзён гуў молат-звон,
Дзе дрэмле цемра ў нетрах скал.
Стваралі спраўна праайцы
Для эльфаў з золата вянцы
Ды ў жар-алмаз лавілі ясь,
Каб аздабляць людзям стальцы.
У сеткі срэбныя як след
Яны ўпляталі зорны цвет —
Такіх аздоб, каб там жыло б
Святло нябёс, не бачыў свет.
У даль, за мур імглістых гор,
Да стылых стром і даўніх нор
Нам трэба ў пуць, заднее чуць,
Вярнуць забыты скарб пячор.
Бяседы там ішлі даўней,
Ды граў на арфе песнядзей,
І песень тых ніколі слых
Не чуў ні эльфаў, ні людзей.
Шумелі сосны на гары,
Стагналі поначы вятры.
І вось дракон наслаў агонь,
Паходняй пыхнулі бары.
Набат напоўніў дольні змрок,
І людзі ў высь узнеслі ўзрок.
У попел іх палацы ўміг
Ператварыў акрутны цмок.
Валіў з гары клубамі дым,
І гномы смерць пачулі ў ім.
Хто мог, пабег з глыбінь наверх,
Пад небам згінуўшы начным.
У даль, за мглісты вакаём
Да нор старых і стылых стром
Нам трэба ў пуць, заднее чуць,
Адбіць у цмока скарб і дом!
ДЖ Р.Р.ТОЛКІН
Сільмарыліян
J. R. R. Tolkien. The Silmarillion
Пераклад гатовы недзе напалавіну. Тэкст няпросты і, напэўна, будзе яшчэ ня раз перапісаны, перш як убачыць друк. Для закрасы падаю пачатак «Айнуліндалэ»:
Быў Эру, Адзіны, якога ў Ардзе завуць Ілу́ватар;
і стварыў ён спачатку Айнур, Святых. З ягонае мыслі ўзніклі яны і былі з ім яшчэ да таго, як было створана ўсё астатняе. І загаварыў ён з імі, прапа-наваўшы музычныя тэмы, і сталі яны спяваць для яго, і быў ён рад. Але доўгі час яны спявалі паасобку ці па некалькі разам, пакуль рэшта зважала; бо кожны спасціг толькі тую частку Ілуватаравай мыслі,
з якое паўстаў, і разуменне сваіх суродзічаў пры-ходзіла да іх адно спакваля. Адылі чым больш яны слухалі, тым глыбейшым рабілася іх разуменне
і тым сугучней а суладней яны спявалі.
ДЖ Р.Р.ТОЛКІН
Прыгоды Тома Бамбадзіла
J. R. R. Tolkien.
The Adventures of Tom Bombadil
Пераклад ужо амаль цалкам гатовы. Да ўласна «Прыгод» хацеў бы дадаць яшчэ тры Толкінавы вершы, якія вельмі люблю: «Апошняя песьня Більба», «Рогі Ільміра»
і «Кароль Скева». Вось колькі прыкладаў перакладаў:
* * *
Жыў-быў Том Бамбадзіл, весялун вялікі,
куртку сіню ён насіў, жоўты чаравікі,
пас зялёны меў да пары скураным ён порткам
ды высокі капялюш з лебядзіным пёркам.
Дом яго стаяў пад Горкай, дзе ў траве крыніца
Вербалозкі весела ў яр лясны бруіцца.
* * *
Калі месяц і сонца ў небе паўсталі,
пра срэбра й злота багі заспявалі:
напоўнілі плынь рачную злотам
і ў траве срэбра рассыпалі потым.
Яшчэ Пекла не раскрыла пашчы,
не прачнуўся гном і цмок гарачы,
а эльфы ўжо пяялі заклёны,
каралям творачы жар-кароны
ды іншыя ўмнозе красныя рэчы
на дне долаў і ў лясной гушчэчы.
* * *
У даўнія дні з далечаў морскіх
да зямель Поўначы, дзе мешкаў тады
народ лангабардаў сярод астравоў,
прыбыў яснабокі карабель дзівосны,
без вёсел а ветразя, па водах на ўсход
самаплывам рушачы. І раптам сонца
ТОМ СТОПАРД
Розенкранц і Гільдэнстэрн памерлі
Tom Stoppard.
Rosencranz and Guildenstern are Dead
Геніяльная п'еса пра абсурд існаваньня
і сьмерць. Я пераклаў яе яшчэ ў 2021 годзе, але да друку, на жаль, так і не давёў. Вось адзін з маіх улюбёных урыўкаў:
РОЗ: І так бясконца. Ну, мабыць, не зусім без. (Паўза.)
У цябе бывае, што ты ўяўляеш сябе мёртвым? Кшалту, ляжыш у труне пад вечкам…
ГІЛ: Не-а.
РОЗ: І я не… Бязглузда праз гэта засмучацца. У сэнсе, людзі думаюць пра гэта так, нібыта яны ляжаць
у тру-не жывыя, забываючы, што яны насамрэч ужо мёртвыя… а гэта вялікая розніца, як-ніяк… У сэнсе, ты б ніколі не зразумеў, што ты ў труне, не? Гэта ўсё адно, што ў ёй спаць. Не тое, каб я любіў спаць
у труне, без паветра
і ўсё такое… так можна і мёртвым прачнуцца дый яшчэ і невядома дзе. То-бок у труне, але дзе канкрэтна? Вось гэты момант мне больш за ўсё і не падабаецца. Таму
я пра гэта і не думаю…
ГІЛ неспакойна захутваецца ў плашч.
У сэнсе, гэта ж навечна, так? Запакуюць цябе ў труну — і ўсё, ніхто табе ўжо не дапаможа. Нават калі не забываць, што ты будзеш там мёртвы… ты толькі падумай, калі б я раптам сказаў табе, што от проста зараз увапхну цябе ў гэтую труну, ты б лёг у яе жывым ці мёртвым? Вядома, жывым. Лепш жыць у труне, чым не жыць зусім. Не? Прынамсі, застаецца хоць нейкі шанс. Ляжыш сабе і думаеш: «Прынамсі, я яшчэ не памёр. Вось-вось хто-небудзь пастукае ў вечка і скажа мне вылазіць: (стукае кулакамі па падлозе) “Гэй, як-цябе-там! Ану вылазь адтуль!”»
ВІСТАН Х'Ю ОДЭН
Выбраныя вершы
Wistan Hugh Auden
Адзін з найлепшых паэтаў XX стагодзьдзя. Пер-шыя пераклады зь яго творчасьці я спрабаваў рабіць яшчэ ва ўніверсітэце.
Пахавальны блюз
Funeral Blues
Спыні гадзіннікі і вымкні тэлефон,
Сабаку костку кінь, каб больш не гаўкаў ён,
Уціхамір раяль, пад барабанаў хор
І енчанне няхай труну нясуць надвор.
Няхай аэрапланы, ўпадаючы ў адчай,
Накрэсляць «ён памёр» на ўсенькі небакрай.
Надзень на галубоў жалобныя банты,
Пальчаткі чорныя хай носіць паставы.
Ён быў мой Поўдзень, Поўнач, Захад і Усход,
Мая работа й мой спачынак ад турбот,
Мая зіма і лета, восень і вясна;
Любоў, я думаў, пераможа смерць — хлусня.
У зорках больш няма патрэбы — ўсе сатры;
Схавай у скрыню месяц, сонца разбяры,
Спусці з азёр ваду, лес вымеці суздром;
Цяпер нічому ўжо не скончыцца дабром.
ГЕНРЫКАС РАДАЎСКАС
Выбраныя вершы
Henrikas Radauskas
Выдатны літоўскі паэт (1910–1970), якога я адкрыў для сябе яшчэ ў годзе 2018, але перакладаць пачаў толькі ў 2024, калі пераехаў у Літву. Радаўскас — таксама эмігрант: нарадзіўся ў Кракаве, а апошнія амаль трыццаць гадоў свайго жыцця правёў у Ня-меччыне й ЗША. Яго вершы спалучаюць прастату формы й глыбіню думку, а некаторыя вершы я б акрэсьліў як метафізічную лірыку, як, прыкладам, вось гэты:
Перагаворванні сабак
Pasikalbėjimai šunų
Праз тэлеграфны плот цямнеючых слупоў
З дарогі шэрай, жвірыстай, шчарбатай
Я бачу сілуэты крохкіх хутароў
На фоне восені мурзатай.
За бальшаком, дзе папараць і хвошч,
Бяжыць над багнаю пастушкі кліч тужлівы.
І капае бязгучна дождж
У коней з грывы.
З нябёс на лес прасыпаўся ўжо вечар,
І стуку дзятла болей не чутно.
Замёрлі рэчы.
Цямно.
І хто ж укінуў мяне ў цемру тую?
Іду па лужынах нябачных напрасцяк.
Дзесь там, за даляглядам, чую
Перагаворванні сабак.
МАРЦЭЛІЮС МАРЦІНАЙЦІС
Балады Кукуціса
Marcelijus Martinaitis. Kukučio Baladės
Як і «Дзюна», гэты пераклад здарыўся са мною выпадкова. Я ведаў, што некаторыя балады ў свой час пераклад Алесь Разанаў, таму калі пабачыў першае выданьне гэтага зборніка ў букінісьце, то купіў не вагаючыся. Стаў чытаць — і балады самі сабою пачалі перакладацца.
Інструкцыя для Кукуціса,
вызваленага з астрога
а) не думаючы
думаць
чаго не трэба думаць
б) не бачачы бачыць
чаго не трэба
бачыць
в) не разумеючы
разумець
чаго не трэба разумець
Кукуціс прызнаецца
ў каханні бульбіне
Пакахаў я бульбіну
з збан велічынёю.
Як жа было б добра
ажаніцца зь ёю.
Цалаваў бы ў лоб
яе зноў і зноў я!
Ножычкам бы скроб,
а яна б ні слова!
Алесь Разанаў ня толькі пераклаў некаторыя балады — ён дапісаў некалькі сваіх, пазначыўшы іх у выданьні зорачкай і маленькай зорачкай, так што няўважлівы чытач можа адразу і не зразумець, што некаторыя гісторыі пра Кукуціса не належаць Марцінайцісу. Мяне таксама зачараваў Кукуціс, і я склаў пра яго тры свае (ва ўсіх сэнсах) гісторыі. Вось адна зь іх:
Кукціс трапіў у Лондан
Аднойчы Кукуціс
устаў не з тае нагі,
выйшаў з хаты, а там —
Лондан.
Хадзіў ён хадзіў,
блукаў ён блукаў
і ўшчэнт затлуміўся,
бо тлуму вакол —
як на Кальварыйскім рынку.
Дамоў высозных
што апенек на пні,
а адзін дык увогуле
ні то велікоднае яйка,
ні то велізарны цэпелін,
і вокны як шкваркі.
Ідзе Кукуціс сам ня свой,
бо ўсё ў гэтым Лондане
нясвойскае,
непрыручанае,
неабкукучанае.
Колькі ж трэба тут прадыхаць,
каб яно стала знаёмым,
каб ведаць кожны двор
і кожны шынок?!
Адно добра —
усе вакол гавораць
на лацінцы.